हिमालको चिसो हावापानीमा करोडौंका स्याउ फलाउँछन मुस्ताङका कर्म गुरुङ

‘मुस्ताङको चिसो माटोमा फलाउँछन् करोडौँको स्याउ। ७ सय रोपनीमा फैलिएको बगैँचामा सयौँ श्रमिकलाई रोजगारी, अनि वार्षिक करोडौँको कारोबार, यी हुन् मुस्ताङका ‘स्याउ किसान’ कर्म गुरुङ ।’

मुस्ताङमा स्याउ खेती भन्नासाथ पछिल्लो समय कर्म गुरुङको नाम पनि अग्रपंक्तिमा आउँछ । घरपझोङ गाउँपालिका–५ ढुम्बाका गुरुङ विगत पाँच दशकदेखि व्यावसायिक स्याउ खेतीमा सक्रिय छन् । तीन पुस्तादेखि स्याउ खेती गर्दै आएको उनको परिवारले अहिले यसलाई परम्परागत खेतीबाट व्यावसायिक उद्यममा रूपान्तरण गरेको छ ।

५० वर्षदेखि स्याउ खेतीमा सक्रिय गुरुङले अहिले आफ्नै तथा भाडामा लिएको जग्गासमेत गरी करिब ७ सय रोपनी क्षेत्रफलमा स्याउ खेती गरिरहेका छन् । हिमाली भूगोल, चिसो हावापानी र मेहनतलाई अवसरमा बदल्दै उनले मुस्ताङको स्याउलाई ठूलो व्यावसायिक उत्पादनका रूपमा अघि बढाएका छन् ।

कर्मको चिम्ले अचार्ड कृषि फार्म अहिले स्याउ उत्पादनको एउटा महत्वपूर्ण केन्द्र बनेको छ । गत वर्ष मात्रै उनले करिब ४ सय मेट्रिक टन स्याउ उत्पादन गरेका थिए । उक्त स्याउ बिक्रीबाट करिब १२ करोड रुपैयाँ आम्दानी भएको गुरुङ बताउँछन् ।

यस वर्ष भने उत्पादन र बजार दुवै हिसाबले अझ ठूलो लक्ष्य राखिएको छ । मौसमले साथ दिएमा यस वर्ष १७ देखि २० करोड रुपैयाँ बराबरको स्याउ बिक्री गर्ने लक्ष्य उनको छ ।

स्याउ खेतीले गुरुङको परिवारको आम्दानी मात्र बढाएको छैन, स्थानीय स्तरमा रोजगारीको अवसरसमेत सिर्जना गरेको छ । उनको फार्ममा मात्रै २५ भन्दा बढी श्रमिकले वर्षभरि रोजगारी पाउँदै आएका छन् । स्याउको सिजन तथा अन्य कामका लागि भने थप एक सयभन्दा बढी श्रमिकले छोटो रोजगारी पनि पाउने गरेका छन् ।

मुस्ताङमा पछिल्लो समय स्याउ खेती विस्तार हुँदै गए पनि यस क्षेत्रमा चुनौती भने कम छैनन् । मौसममा आउने परिवर्तन, रोग–कीरा, उत्पादन लागत, श्रमिक व्यवस्थापन, बजारसम्मको पहुँच र मूल्यमा हुने उतारचढाव किसानका लागि निरन्तर चुनौती बन्ने गरेका छन् ।

त्यसमाथि उत्पादन राम्रो भए पनि बजार व्यवस्थापन गर्न नसक्दा किसानले अपेक्षित मूल्य नपाउने अवस्था पनि देखिन्छ । त्यसैले उत्पादनसँगै भण्डारण, बजारीकरण, प्रशोधन र ब्रान्डिङमा ध्यान दिनुपर्ने आवश्यकता छ ।

यही चुनौतीबीच गुरुङ भने लामो अनुभव र निरन्तर लगानीमार्फत स्याउ खेतीलाई थप विस्तार गर्ने योजनामा छन् । उनका लागि स्याउ खेती आम्दानीको माध्यम मात्रै होइन, पुस्तौँदेखि जोडिएको पेशा र मुस्ताङको पहिचानसँग जोडिएको व्यवसायसमेत हो ।

कहिल्यै ठूलो उद्योगको कल्पना नगरिएको हिमाली भूगोलमा अहिले सयौँ रोपनी जमिनमा फल्ने स्याउले करोडौँ रुपैयाँको कारोबार सिर्जना गरिरहेको छ । कर्म गुरुङको यात्रा त्यसको एउटा उदाहरण हो ।

७ सय रोपनीमा फैलिएको खेती, सयौँ श्रमिकको रोजगारी र करोडौँ रुपैयाँको कारोबार( मुस्ताङको स्याउ खेती अब कृषि कर्म मात्रै होइन, सम्भावनाको ठूलो व्यवसाय पनि बन्दै गएको छ । सुन्दरकुमार थकाली